Krzeszów — Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej (XIII w.)
Pocysterskie opactwo w Sudetach Środkowych — perła europejskiego baroku i miejsce, gdzie od wieków czczona jest Cudowna Ikona Matki Bożej Łaskawej, datowana na XIII stulecie. To tutaj, według przekazu, ikona została odnaleziona 18 grudnia 1622 roku po niemal dwóch stuleciach ukrycia.
Spis treści
Wprowadzenie
Krzeszów to niewielka miejscowość w Kotlinie Krzeszowskiej, u podnóża Sudetów Środkowych. Znajdujący się tu pocysterski kompleks klasztorny od stuleci jest domem Łaskawej Pani oraz Duchową Stolicą Śląska. Przez wieki opactwo oddziaływało duchowo i kulturowo na okolicę, a dzieło dawnych mistrzów zostało docenione poprzez wpis krzeszowskiego kompleksu na Listę Pomników Historii RP.
Dlaczego to miejsce przyciąga? Bo tu historia, sztuka i modlitwa spotykają się wokół jednej, prastarej Ikony — i wokół pamięci o wydarzeniach, które uznano za znaki.
Historia miejsca (XIII–XX wiek) — opactwo wśród najazdów, wojen i odrodzeń Kliknij, by zwinąć / rozwinąć
1) Fundacje i przybycie cystersów
Historia Krzeszowa zaczyna się w XIII wieku. Pierwsza fundacja klasztorna wiąże się z Anną Przemyślidką, wdową po Henryku II Pobożnym. W 1242 roku sprowadziła benedyktynów z czeskich Opatowic. W 1249 roku Bolesław Rogatka przekazał zakonnikom 270 prętów lasu w okolicach rzek Zadrna i Lesk, a w 1289 roku opat Tschasca z Opatowic odsprzedał dobra Bolkowi I Surowemu.
9 sierpnia 1292 roku książę Bolko I Surowy sprowadził do Krzeszowa 12 zakonników cysterskich wraz z opatem Teoderykiem. 8 września wystawiono dokument fundacyjny opactwa, które otrzymało wezwanie Łaski Najświętszej Maryi (Gratia Sanctae Mariae).
2) Najazdy i trudne czasy
Historia opactwa naznaczona była licznymi najazdami. Według przekazu w 1426 roku na Krzeszów najechali husyci, a wtedy miało dojść do zaginięcia Cudownej Ikony. W 1622 roku na klasztor napadli lisowczycy, w 1632 wojska sasko–brandenburskie, a w 1633 Szwedzi podpalili klasztor.
3) Złoty okres (Bernard Rosa i następcy)
Złoty okres opactwa przypadł na czasy kolejnych opatów: Bernarda Rosy (1660–1696), Dominika Geyera (1696–1726), Innocentego Fritscha (1727–1734) oraz Benedykta II Seidela (1734–1766).
Za Bernarda Rosy powstały koncepcje rozwoju, w tym idea „Nowej Jerozolimy”. W latach 1672–1678 powstała najstarsza droga krzyżowa na Śląsku — Kalwaria Krzeszowska, a jej obecny wygląd jest związany z reorganizacją przeprowadzoną za opata Dominika Geyera (1703–1721). Częścią tych działań było również „Betlejem” (1672) oraz Grota Narodzenia Pańskiego (1674–1678) według projektu Marcina Schumperta.
Druga propozycja Bernarda Rosy dotyczyła kultu Opiekuna Świętej Rodziny. 19 marca 1669 roku erygował w Krzeszowie Bractwo św. Józefa.
4) XVIII–XIX wiek: wojny, Prusy i sekularyzacja (1810)
XVIII wiek przyniósł wojny i zmianę przynależności państwowej Śląska. Po wojnach śląskich (1740–1742) władzę przejęło Królestwo Prus i Fryderyk II Wielki. Nowe władze podejmowały działania ograniczające wpływy Kościoła, m.in. poprzez wysokie podatki, które w przypadku opactwa krzeszowskiego sięgały około 80% dochodów rocznych.
30 października 1810 roku wydano edykt o sekularyzacji klasztorów na Śląsku. Majątek przeszedł pod władanie Prus, a komisja dysponowała majątkiem ruchomym. Znaczna część biblioteki (ok. 13 tys. woluminów) trafiła do Wrocławia. Zerwano też miedziane poszycie dachu mauzoleum i zastąpiono je polepą glinianą, co pogorszyło stan budynku.
5) XX wiek: pożar, benedyktyni, wojna i powojenne zmiany
22 października 1913 roku wybuchł pożar na północnej wieży kościoła pw. Wniebowzięcia NMP. Straty oszacowano na 100 tys. marek niemieckich. Wieżę odbudowano w latach 1930–1931.
W 1919 roku do pustostanu klasztornego przybyli benedyktyni z praskiego opactwa Emaus. W 1924 roku klasztor podniesiono do rangi opactwa, a Albert Schmitt został opatem. W okresie międzywojennym prowadzono liczne prace restauracyjne, m.in. przebudowę cieknącego dachu mauzoleum, oraz zdjęto barokowe przemalowania z Ikony Matki Bożej Łaskawej. W 1937 roku wykonano konserwację ikony.
W 1940 roku główne skrzydło klasztorne zajęto na potrzeby Volksdeutsch Mittelstelle, a w 1941 roku w klasztorze zorganizowano obóz przejściowy dla Żydów. W maju 1946 roku niemieccy benedyktyni opuścili klasztor, a na ich miejsce przybyły benedyktynki ze Lwowa.
W 1970 roku pracę duszpasterską ponownie objęli cystersi (do 2006 roku). W 1992 roku, po powstaniu diecezji legnickiej, Krzeszów stał się jej głównym sanktuarium maryjnym.
Ikona Matki Bożej Łaskawej — opis, symbolika i tradycja Kliknij, by zwinąć / rozwinąć
1) Najstarszy obraz maryjny w Polsce (XIII w.)
Cudowny obraz Bogurodzicy jest od wieków czczony w Krzeszowie. Ikona datowana jest na XIII stulecie, co czyni ją najstarszym obrazem maryjnym w Polsce i najstarszą polską ikoną, o 200 lat starszą od Matki Bożej Częstochowskiej. Została napisana na desce o wymiarach 60 × 37 cm i przedstawia Maryję z Dzieciątkiem na prawym ramieniu.
2) Barwy i światłość
Głowę i ramiona Bogurodzicy okrywa pofałdowana chusta w kolorze czerwieni. W przekazie wskazano, że czerwień — jako najcieplejsza z barw — najsilniej wpływa na zmysły modlących się, wywołując wrażenie ciepła lub gorąca. Symbolizuje też żarzące się światło i ogień, który w tradycji był symbolem obecności Boga (krzew gorejący), posiada działanie oczyszczające i jest atrybutem świętości.
Tunika Matki Bożej jest zielona — barwa świata roślinnego i ludzkiego — symbol odrodzenia, nadziei duchowej odnowy oraz życia wiecznego. Ikona nie posiada światłocienia, gdyż wszystko na niej jest światłością zespoloną z barwą, a światłość symbolizuje złote tło, wyrażające niezniszczalność, wieczność i boskość.
3) Typ Hodighitria i tytuł opactwa
Ikona przedstawia typ Hodighitria — „Tą, która prowadzi, pokazuje drogę”. Maryja dłonią wskazuje na Dzieciątko i jednocześnie na swoje serce jako źródło łaski. Łaciński tytuł ikony to Gratia Sanctae Mariae — Łaska świętej Maryi, co jest jednocześnie najstarszą nazwą opactwa, wymienioną w 1291 roku jako antiqua nomen (najstarsza nazwa).
Odnalezienie (18.12.1622) i „Święto Światła” Kliknij, by zwinąć / rozwinąć
1) Ukrycie ikony i długi czas milczenia
W 1426 roku, w trakcie najazdu husytów, klasztor został napadnięty, a według przekazu wymordowano 70 zakonników cysterskich. Obraz został ukryty i zaginął na prawie dwa stulecia.
2) Smuga światła i skrzynia pod posadzką
18 grudnia 1622 roku doszło do opisywanego jako niezwykłe zdarzenia. W trakcie prac restauratorskich smuga światła padła na pękniętą posadzkę. Cystersi odczytali ten znak i w tym miejscu odnaleźli zbutwiałą skrzynię z wizerunkiem Matki Bożej Łaskawej. Ikona przeleżała w ukryciu 196 lat.
Pamiątka wydarzenia: 18 grudnia ustanowiono w Krzeszowie „Świętem Światła”.
3) Rozkwit kultu i wota
Po odnalezieniu ikona została umieszczona w renesansowej kaplicy św. Marii Magdaleny, której wezwanie przemianowano odtąd na maryjne. W przekazie wskazano, że dochodziło do wielu cudów i uzdrowień, a pątnicy pozostawiali liczne wota. Wizerunek zyskał tytuł Nostra Thaumaturga — Nasza Cudotwórczyni.
W 1696 roku odnotowano przybycie jednorazowo aż 6 tysięcy pielgrzymów. Za opata Bernarda Rosy obraz przeniesiono do kaplicy Trójcy Świętej, a po ukończeniu kościoła opackiego Wniebowzięcia NMP umieszczono wizerunek w ołtarzu głównym. Ikonę oprawiono w srebrną ramę wykonaną przez wrocławskiego złotnika Benjamina Hentschela.
Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej — pielgrzymowanie i daty współczesne
Pocysterskie Opactwo w Krzeszowie od wieków jest miejscem, do którego podążają rzesze pielgrzymów i turystów. Cystersi, którzy pojawili się tu 9 sierpnia 1292 roku na zaproszenie księcia Bolka I Surowego, stworzyli ponadregionalną potęgę duchową i materialną, wpływając przez stulecia na życie kulturalne i polityczne śląskiej ludności.
Gdy w 1992 roku powstała diecezja legnicka, Krzeszów stał się głównym sanktuarium maryjnym nowo powstałej diecezji. 2 czerwca 1997 roku św. Jan Paweł II, podczas pielgrzymki do Polski, koronował Cudowny Wizerunek Maryi. W 1998 roku papież podniósł kościół pw. Wniebowzięcia NMP do rangi bazyliki mniejszej.
Najważniejsze dni i formy modlitwy
- 15 sierpnia — Wielki Odpust Krzeszowski (Wniebowzięcie NMP), z procesjami i rozważaniami Męki Chrystusa śladami Kalwarii Krzeszowskiej.
- Pierwsza sobota października — całodzienna modlitwa różańcowa: pielgrzymują Koła Żywego Różańca diecezji legnickiej.
- 18 grudnia — „Święto Światła”, na pamiątkę odnalezienia ikony (18.12.1622).
Ciekawostki: liczby, proporcje i opowieści sztuki
1) Złoty podział w wymiarach bazyliki
W przekazie wskazano niezwykłą zależność: proporcja długości kościoła klasztornego pw. Wniebowzięcia NMP (razem z mauzoleum) do wysokości wież tworzy złoty podział (boską proporcję). Podano wymiary: bazylika 118 metrów, wieże 71. Zaznaczono też, że współczesną długość metra wprowadzono dopiero pod koniec XVIII wieku, a wcześniej stosowano m.in. pręty reńskie oraz metry katolickie (1 metr katolicki = 1,01646 m).
Po przeliczeniu długość kościoła mariackiego to 120 metrów katolickich, a wysokość wież 72 — wielokrotności liczby 12, uznawanej za arcydoskonałą — a stosunek tych wartości daje liczbę φ. Złoty podział wskazano również w proporcji długości kościoła (bez mauzoleum) do transeptu, oraz w stosunku szerokości nawy poprzecznej do nawy głównej.
2) Fresk „Pokłon Trzech Króli” i detale codzienności
W opisie zwrócono uwagę na fresk „Pokłon Trzech Króli”, gdzie wokół sceny widać bogate orszaki. Zaznaczono szczegóły: prości ludzie niosą bele płótna — nawiązanie do miejscowego tkactwa. Wspomniano też chłopca trzymającego papugę, będącego portretem pomocnika Michała Willmanna, oraz niezwykłe zwierzę przypominające konia z długą szyją — według anegdoty „wielbłąd” namalowany tak, ponieważ Willmann nigdy nie widział wielbłąda na żywo.
3) Willmann i autoportrety — anegdota o „gospodzie”
W kościele pw. św. Józefa zachowały się trzy autoportrety Michała Willmanna. Według anegdoty malarz w trakcie pracy uciekał do pobliskiej gospody, co opóźniało prace. Opat Bernard Rosa miał nakazać zamykanie Willmanna w kościele na klucz, a niezadowolony malarz miał odkrzyknąć, że i tak będzie „siedział w gospodzie” — po czym przedstawił się jako karczmarz odmawiający Świętej Rodzinie noclegu.
Inne obiekty i miejsca łask w Krzeszowie
Krucyfiks z Wierzbnej (1616) i pamięć o znakach
W bazylice znajduje się krucyfiks pochodzący z miejscowości Wierzbna. W 1616 roku przejeżdżający obok krzyża woźnica sprofanował go biczem, a kilka dni później stracił rękę. Ludność, widząc w tym Boże działanie, przyniosła krzyż do gotyckiego kościoła klasztornego. W przekazie zaznaczono, że kościół nie spłonął mimo dwóch pożarów: z 1633 roku i z 26 maja 1677 roku.
Kościół pw. św. Józefa i Bractwo
Ważnym obiektem jest kościół pw. św. Józefa — wzniesiony na potrzeby kultu świętego cieśli. W opisie wskazano, że jest to wielkie dzieło składające się z ponad 50 polichromii. Pielgrzymi przybywają tu po wstawiennictwo Opiekuna Świętej Rodziny, a miejsce to od wieków jest związane ze spotkaniami Bractwa św. Józefa.
Ciemnica (IX stacja kalwarii) — dwupoziomowa kaplica
Mniej znanym miejscem jest Ciemnica — dwupoziomowa kaplica kalwarii będąca jej IX stacją. W dolnej części znajduje się Cudowna figura Chrystusa. Wskazano, że doszło tam do wielu uzdrowień, a pamiątką są m.in. kule i obrazy wotywne.
Inne wspomniane elementy
- W bazylice znajduje się również cudowna figurka Emanuela pochodząca z Kłodzka (wzmianka w przekazie).
Fundacja (2016) — ochrona opactwa
W przekazie wskazano, że Fundacja powstała w 2016 roku dla ochrony i zachowania dla przyszłych pokoleń unikalnego zabytku, jakim jest Opactwo Pocysterskie w Krzeszowie. Cele realizowane są poprzez:
- pozyskiwanie środków na ochronę zabytków,
- finansowanie prac konserwatorskich oraz robót remontowo–budowlanych prowadzonych przy zabytkach Opactwa,
- promocję i rozpowszechnianie wiedzy o Opactwie (foldery, broszury, media, seminaria, konferencje, targi),
- działalność wydawniczą,
- organizowanie i finansowanie warsztatów, plenerów, sesji naukowych,
- współpracę z władzami i organizacjami w zakresie celów Fundacji.
W tekście źródłowym znajduje się również prośba o finansowe wsparcie działań statutowych Fundacji.
Galeria zdjęć (Krzeszów)
Zdjęcia ilustrują opisane miejsca i obiekty związane z opactwem, bazyliką, ikoną i przestrzenią zwiedzania.
Short YouTube o Krzeszowie
Krótki film prowadzący do tego wpisu: https://youtube.com/shorts/FxJWaZCA3AY
Zapal świecę intencyjną
Jeśli chcesz — możesz dopisać swoją intencję i zapalić świecę jako znak modlitwy oraz duchowej łączności.
Świeczka Intencyjna – Światło Maryi
Twoja intencja zostanie otoczona modlitwą w ciągu najbliższych godzin.
Powierz swoją intencję Maryi – a my zapalimy świeczkę i otoczymy ją modlitwą.
Każda świeczka jest małym światłem wiary i cichym gestem zaufania.
Źródła
Tekst opracowany wyłącznie na podstawie dostarczonych fragmentów źródłowych dotyczących Krzeszowa, wskazanych jako pochodzące ze strony: https://opactwo.eu/.
Short autora wpisu: https://youtube.com/shorts/FxJWaZCA3AY
